در معمارى مذهبى گيلان نمونه‌هاى ديگرى مىتوان پيدا كرد كه به ساده‌ترين شكلى در محدودهء شهرها بنا شده‌اند . اين بناها عمدتا به صورت يك فضاى مربع شكل با ايوانى به دور آن شكل گرفته‌اند . سادگى فضاى ميانى تنها در مواردى با طاقچه‌ها تغيير شكل مىدهد و ايوان نيز به همان‌گونه كه در معمارى بومى ديده مىشود با ستونهاى چوبى حلقه‌اى به دور اين فضا تشكيل داده‌اند . در اين بناها نيز مقياس عناصر مورد استفاده در حد ساختمانهاى بومى است . از نمونه‌هاى فوق مىتوان به بقعهء نياكو در لاهيجان و بقعهء سيد ابو جعفر ابيض اشاره كرد . در هر دوى آنها يك فضاى مربع شكل مركزى ديده مىشود . با اين تفاوت كه در ديوارهاى بقعهء نياكو طاقچه‌هائى هم در فضاى داخلى و هم در فضاى بيرونى به طور منظم تعبيه شده اما در بقعهء سيد ابو جعفر ابيض فرم بيرونى با ستونهائى كه به طور متقارن در چهارطرف بنا تكرار شده‌اند ، شكل مشخص‌ترى يافته است . در هر دوى اين بناها ، ايوانى به دور بقعه كشيده شده كه سقف شيب‌دار تمامى آن را پوشانده است . سادگى حجم حاصله در عين حال كيفيت يادمان‌گونه‌اى نيز دارد ( شكلهاى 39 و 40 ) . شكل 39 - پلان همكف بقعهء نياكو - لاهيجان . شكل 40 - پلان همكف بقعهء سيد ابو جعفر ابيض . در بقعهء مير شهيد لاهيجان نيز نكات مطرح‌شدهء پيشين ديده مىشود با اين تفاوت كه در بقعهء مزبور ايوان تنها در دو طرف بنا قرار گرفته است . شكل داخلى بقعه با سقف گنبدى و پوشش شيب‌دار بر روى آن مشابهت معمارى بنا را با معمارى مذهبى در شهرهاى گيلان به خوبى نشان مىدهد . در اين نمونه نيز ديوارهاى خارجى با طاقچه‌هائى در دو طرف ورودى نظم خاصى را به وجود آورده‌اند ( شكل 41 ) . چنين حالتى در مجموعهء مذهبى اميربندهء كلاچاى نيز ديده مىشود ( شكل 42 ) . از نكاتى كه در معمارى مذهبى گيلان بايد مورد توجه قرار گيرد ساختمان گنبدهاست . شكوفائى ساختمانهاى گنبددار با محور تقارن مركزى در اروپا بيشتر مربوط به دورهء رنسانس « 20 » است ولى گروهى از محققان معتقدند كه اين پديده با ساختمانهاى گنبددار ايران كه يكى دو قرن قبل از رنسانس ايتاليا به اوج تكامل شكل 41 - پلان همكف امير شهيد - لاهيجان . شكل 42 - پلان همكف اميربنده كلاچاى .

--> ( 20 ) . رنسانس Renaissance دورهء احياء و تجدد ادبيات و صنايع در اروپا . اين دوره مربوط به قرن پانزدهم و قسمتى از قرن شانزدهم ميلادى است .